Serra da Enciña da Lastra: unha Galicia diferente
Paisaxes de pedra calcaria, pequenas aldeas e o val do Sil nun dos parques naturais menos coñecidos de Galicia
Un recuncho singular no leste galego
No extremo oriental da provincia de Ourense, no concello de Rubiá e moi preto da fronteira con León, atópase o Parque Natural da Serra da Enciña da Lastra. Tal vez sexa un dos espazos naturais menos coñecidos de Galicia, pero abonda con percorrer algunhas das súas estradas para descubrir unha paisaxe moi diferente da que estamos afeitos a ver noutras zonas do país.
Aquí, o relevo está marcado pola pedra calcaria, os grandes rochedos e as ladeiras que acompañan o curso do río Sil. A vexetación tamén ten algo especial. As aciñeiras, os érbedos, os castiñeiros e os matos de carácter mediterráneo conviven nun territorio que, por momentos, parece máis próximo a outras zonas da Península que á imaxe máis habitual da paisaxe galega.
.
.
Declarado parque natural no ano 2002, este espazo protexido reúne valores naturais de grande interese, tanto pola súa flora como pola variedade de aves que atopan refuxio nos cantís e nas formacións rochosas. A todo isto súmanse pequenas aldeas que conservan boa parte do seu carácter rural e desde as que se poden descubrir algunhas das panorámicas máis fermosas do val do Sil.
A miña recente visita foi unha primeira aproximación a este territorio. Un percorrido no que fun descubrindo lugares que paga a pena coñecer sen présa, deténdome nos detalles e nas vistas que aparecen ao longo do camiño.
Biobra, punto de partida
Comezamos a ruta en Biobra, unha pequena aldea do concello de Rubiá onde se atopa o Centro de Visitantes do Parque Natural. É un bo lugar para situarse e coñecer un pouco mellor o territorio antes de continuar a visita.
.
.
.
As propias rúas da aldea permiten achegarse á arquitectura tradicional da zona e a unha forma de vida estreitamente ligada ao medio rural. Ao seu redor, as ladeiras e os montes anuncian xa o que nos imos atopar máis adiante: un relevo irregular, afloramentos de pedra e unha vexetación que cambia segundo a orientación e as condicións do terreo.
.
.
Desde as proximidades de Biobra tamén se poden buscar boas vistas sobre os vales da contorna. É un primeiro contacto cunha paisaxe que se vai facendo máis espectacular a medida que nos achegamos ao río Sil.
Covas e o encoro de Peñarrubia
Un dos lugares que máis me chamou a atención foi Covas. A aldea sitúase nunha contorna marcada polas ladeiras rochosas e pola presenza do encoro de Peñarrubia, que retén as augas do Sil e crea unha paisaxe na que a auga, a vexetación e a pedra parecen encaixar de maneira natural.
Un punto singular é o cemiterio da aldea, situado nunha contorna privilexiada desde a que se pode contemplar parte desta paisaxe. A súa localización sorprende pola relación directa co relevo e polas vistas que ofrece sobre o territorio.
.
.
.
Moi preto do cemiterio atópase tamén unha aciñeira centenaria, unha das árbores singulares da contorna. A súa presenza engade outro elemento de interese a este recuncho, onde a vexetación autóctona, as formacións rochosas e as vistas sobre o territorio compoñen unha paisaxe de grande beleza.
Outro lugar que paga a pena observar é a estación de tren de Covas, situada xunto ao encoro. A presenza da infraestrutura ferroviaria engade un elemento diferente a unha contorna dominada pola natureza, mentres as montañas e os cantís que rodean o val completan unha escena de forte impacto visual.
.
.
.
A zona ofrece distintos puntos desde os que contemplar o encoro e o val do Sil. Son lugares nos que paga a pena deterse un momento, observar como cambia a luz sobre as ladeiras e prestar atención ás formas da pedra, tan características desta parte do parque.
Vilar de Silva e as vistas desde o miradoiro da Cruz
Continuando o percorrido chegamos a Vilar de Silva, unha aldea que conserva o seu carácter rural e que se integra nunha paisaxe especialmente abrupta. As casas, os camiños e as terras de cultivo ocupan pequenos espazos entre as ladeiras, adaptándose ao terreo.
.
.
Outro dos puntos destacados é o miradoiro da Cruz, desde o que se obtén unha ampla panorámica sobre o encoro de Peñarrubia e as formacións rochosas que acompañan o curso do Sil. Desde aquí apréciase ben o contraste entre as paredes de pedra, as ladeiras cubertas de vexetación e a superficie da auga.
É unha desas vistas que axudan a comprender a singularidade da Enciña da Lastra. O relevo ten aquí un protagonismo especial e condiciona tanto a paisaxe como a distribución das aldeas e dos camiños que as comunican.
Pardollán, entre a montaña e o val
Pardollán é outra das pequenas aldeas que paga a pena coñecer dentro do parque. A súa contorna permite seguir descubrindo esa combinación de núcleos rurais, ladeiras rochosas e vexetación que caracteriza boa parte deste territorio.
Nas proximidades atópase a ermida de Santo Estevo de Pardollán. Aínda que non cheguei a visitala por falta de tempo e porque o acceso non era doado, a súa existencia engade interese á visita. Esta presenza lembra que estas montañas e vales foron tamén espazos habitados e transitados durante séculos, nos que as comunidades locais construíron o seu propio patrimonio.
.
.
Mención aparte merece a cantina da aldea, un dos poucos lugares da zona onde poder refrescarse (ou tomar algo quente, dependendo da época do ano), por un módico prezo. Alí, rodeado de montañas e de ladeiras cubertas de aciñeiras, puiden gozar dun momento de descanso nun ambiente especialmente acolledor. Chamoume especialmente a atención a exposición de fotografías antigas en branco e negro que había no seu interior, con imaxes de persoas da propia aldea que permiten asomarse á súa memoria.
A amabilidade e a hospitalidade da xente de Pardollán fixeron que a visita fose redonda, deixándome unha lembranza moi especial deste lugar.
Outras aldeas que forman parte da serra
O percorrido pode completarse cunha visita a outros lugares do parque, como O Robledo da Lastra, Oulego, O Porto ou O Real. Son pequenas aldeas repartidas polo territorio que permiten coñecer mellor a relación entre as persoas e esta paisaxe.
Cada unha ten as súas particularidades, pero comparten unha escala humana e unha integración no medio que resulta especialmente interesante nunha zona onde o relevo condiciona tanto a vida cotiá. Os cultivos, os soutos, os camiños e as construcións tradicionais forman parte dunha paisaxe que foi cambiando co paso do tempo, sen perder por completo a súa identidade rural.
.
.
Unha natureza diferente da que asociamos a Galicia
A singularidade da Serra da Enciña da Lastra tamén se explica pola súa flora e fauna. As aciñeiras son unha das especies máis representativas, acompañadas por érbedos, sobreiras, castiñeiros e matos mediterráneos nos que aparecen plantas aromáticas como o tomiño e o cantroxo. Nos terreos calcarios medran tamén numerosas especies de orquídeas silvestres.
Entre as plantas máis singulares destaca a Petrocoptis grandiflora, unha especie endémica ligada ás formacións calcarias desta zona e considerada en perigo de extinción en Galicia. Medra nas fendas e repisas dos rochedos, adaptada a unhas condicións moi particulares. A súa distribución restrinxida convértea nun dos exemplos máis destacados da riqueza botánica deste parque natural.
Os cantís e as paredes rochosas tamén ofrecen refuxio a unha importante comunidade de aves. Entre as especies máis salientables están a aguia real, o voitre branco, o falcón peregrino e o bufo real, que atopan nestes espazos escarpados lugares axeitados para vivir e reproducirse. A diversidade de hábitats permite ademais a presenza doutras aves propias dos medios rochosos, así como especies vinculadas aos bosques e ás matogueiras mediterráneas.
.
.
A riqueza natural da Enciña da Lastra non se limita ás plantas e ás aves. O parque acolle tamén unha notable diversidade de bolboretas, con máis dun cento de especies identificadas e algunhas delas moi raras en Galicia.
A serra destaca igualmente pola presenza de numerosas covas naturais, coñecidas na zona como palas, que albergan colonias de morcegos. Xunto a eles, outros mamíferos, réptiles e anfibios forman parte da biodiversidade deste territorio.
A combinación de rocha calcaria, clima, vexetación e relevo fai da Enciña da Lastra un espazo natural excepcional no contexto galego. Un lugar no que, máis alá das paisaxes que se poden contemplar desde as estradas e os miradoiros, tamén hai unha riqueza natural que merece ser coñecida e protexida.
Fotografar a paisaxe e os lugares que a habitan
Visitar a Serra da Enciña da Lastra foi unha oportunidade para descubrir unha parte de Galicia que, para min, aínda era descoñecida. As panorámicas do encoro de Peñarrubia, as formacións rochosas, as pequenas aldeas e os detalles da vexetación compoñen un conxunto moi diverso, no que cada lugar ten algo propio.
Ao fotografar estes espazos interésame tanto a paisaxe na súa amplitude como os elementos que axudan a entendela: unha aldea encaixada na ladeira, unha árbore que leva décadas medrando no mesmo lugar ou unha construción que parece formar parte do terreo.
Esta reportaxe recolle só unha pequena parte do que ofrece o parque, pero serve como invitación a achegarse a el, percorrelo con calma e descubrir unha paisaxe que merece moita máis atención da que adoita recibir.
Porque tamén hai unha Galicia de pedra calcaria, grandes cantís e vexetación mediterránea. E a Serra da Enciña da Lastra é un dos mellores lugares para descubrila.
Fotografías: © Juan Carlos Asorey